Y Waliau'n siarad yng Ngholeg Harlech nos Sul

Adeilad a fu’n gartref i filiwnydd ac a newidiodd fywydau cannoedd o fyfyrwyr fydd yn hawlio sylw Waliau’n Siarad ar S4C nos Sul yma.

Am bron i ganrif, bu Coleg Harlech yn cynnig ail gyfle am addysg i oedolion o bob cwr o Gymru a thu hwnt. Sefydlwyd y coleg yn 1927 ar safle Plas Wern Fawr, gyda golygfeydd godidog dros Fae Ceredigion.

 

Adeiladwyd y plasty yn wreiddiol yn gartref i George Davison, gŵr o Loegr a wnaeth ei ffortiwn fel un o gyd-sylfaenwyr cwmni ffotograffiaeth byd-enwog Kodak. Roedd yn unigolyn radical ac anghonfensiynol oedd yn hoff o gomisiynu gweithiau celf, gwylio ballet a chynnal partïon gwyllt.

 

Yn 1927, cytunodd i werthu Plas Wern Fawr am bris rhesymol i Thomas Jones - sosialydd o Dde Cymru a fyddai'n dod yn Ysgrifennydd Cabinet i David Lloyd George. Roedd Thomas Jones wedi gweld cymaint o bobl y cymoedd yn dioddef oherwydd iddynt adael ysgol yn rhy gynnar ac roedd am sefydlu coleg unigryw a fyddai’n agor drysau i oedolion na gafodd addysg gyflawn pan yn blant.

 

Yn y rhaglen, bydd Aled Hughes a Sara Huws yn olrhain hanes hynod yr adeilad drwy straeon pobl fu’n astudio ac yn gweithio yno yn ogystal â hen luniau ac archif.

 

Mewn sgwrs gydag Aled ar safle'r Coleg, mae Gwyn Jones o Blas Glyn y Weddw yn rhannu atgofion o'i gyfnod yn y coleg yn y 1990au:
“O’n gwybod ar ôl gweithio saith mlynedd mewn jobsys o’n i ddim isio neud, ar gyflog isel ac yn y blaen, mod i isio mynd yn nôl i ddysgu. Dyna be oedd hwn - rhyw fath o gwrs access i fynd mewn i Brifysgol. Nath o newid `y mywyd i,” meddai Gwyn.
Mae Sara’n rhyfeddu at y murluniau o fywyd diwylliannol a diwydiannol Cymru a beintiwyd yn y 1930au ac sydd i’w gweld o hyd yn yr hen ystafell gyffredin.

 

Pensaerniaeth drawiadol

 

Mae hefyd yn clywed am bensaernïaeth drawiadol y lle a’r tân fu bron a difetha’r cwbl yn 1968. Llosgwyd Neuadd Fawr yr adeilad yn ulw ond o’r llwch, fe godwyd adeilad arloesol Theatr Ardudwy a agorwyd yn 1974.

 

Wrth gloriannu’r adeiladwaith, dywed y pensaer Efa Lois Thomas o Aberystwyth: “Mae’n ddiddorol oherwydd mae brwtaliaeth yn steil sy’n dyddio nôl o’r chwedegau, saithdegau... a’r canlyniad yw adeiladau rili uchelgeisiol, rili gyffrous fel hyn.”
Caeodd Coleg Harlech yn 2017 a’r theatr flwyddyn yn ddiweddarach. Er mewn dwylo preifat bellach, mae’r adeiladau yn wag ar hyn o bryd ac mae hynny’n destun siom i Alun Elidyr a fu’n perfformio sawl gwaith ar lwyfan y theatr.
"Mae o’n codi gwarth arnom ni dwi’n meddwl, bo' ni wedi caniatáu i hyn ddigwydd, achos does 'na nunlla arall yn agos at fan hyn beth bynnag sydd â'r un math o adnoddau," meddai Alun.

 

Ymhlith cyfranwyr eraill y rhaglen mae’r cyn diwtor a’r hanesydd Jon Parry, y pensaer Dan Morris o Landeilo, yr hanesydd Dr Elin Jones, Elgan Philip Davies o Aberystwyth, Edwina Evans, Glory Thomas sy’n hanu o Batagonia, Mair Tomos Ifans, Carys Huw a Sheila Maxwell.