Olrhain pêl-droedwyr a frwydrodd ar faes y gad

06/05/2016

Categori: Chwaraeon, Hamdden, Newyddion

Mewn rhaglen arbennig ar S4C nos Sul yma, fe fydd y cyn-beldroediwr Owain Tudur Jones yn mynd ar daith i geisio darganfod rhai o'r chwaraewyr rhyngwladol hynny roddodd eu gyrfaoedd ar stop er mwyn chwarae eu rhan yn y rhyfel byd cyntaf.

Gwnaeth rhai ohonynt yr aberth eithaf, yn eu mysg y golwr enwog, Leigh Richmond Roose, oedd rhwng y pyst i'r Gwyrdd a Du pan enillodd Aberystwyth Gwpan Cymru ym 1900. Yn ystod y rhaglen bydd Owain yn teithio i Ffrainc ac i Fflandrys er mwyn ceisio datrys y dirgelwch ynghylch tynged 'Brenin y Gôl-geidwaid'. Credai ei deulu ei fod wedi'i ladd yn ystod y brwydro ffyrnig yn Gallipoli, lle'r oedd wedi ymrestru gyda'r Royal Medical Corps. Ond yn ddiarwybod i'w deulu, cafodd Roose ei ladd ymhell iawn o Dwrci, ynghanol erchyllterau ffosydd y Somme. "O gofio mai Roose oedd un o chwaraewyr pêl-droed amlycaf y byd cyn y Rhyfel Mawr, mae'n anhygoel meddwl nad oedd ei deulu yn ymwybodol o'i ddewrder wrth ennill y Military Medal, heb sôn am wybod sut a lle bu farw," meddai Owain.

 

Cerrig beddau cyndeidiau

 

A thra ar drywydd Roose yn Ffrainc a Gwlad Belg, llwyddodd Owain i ddod o hyd i gerrig beddau rhai o'i gyndeidiau ei hun a fu farw yn ystod y Rhyfel Mawr. "Roedd yn foment emosiynol iawn," cyfaddefa cyn chwaraewr Abertawe, Inverness a Chymru. "Roeddwn i wedi clywed hanes y teulu gan fy nhaid, yr awdur Geraint Vaughan Jones, ond dim ond ar ôl cyrraedd Ffrainc a Gwlad Belg a gweld yr holl fynwentydd a'r holl gerrig beddi gwyn, wnes i sylweddoli realiti'r sefyllfa.

 

"Mae dyn yn ei chael hi'n anodd deall maint a graddfa'r colledion, ond roedd hi'n hyfryd, os mai dyna'r gair cywir, dod o hyd i fedd fy hen, hen daid ac eistedd yno a thalu teyrnged bersonol iddo," ychwanega.

 

Tra bod miloedd o fechgyn ifanc wedi gwneud yr aberth eithaf, llwyddodd eraill, fel Fred Keenor, i oresgyn anafiadau erchyll yn y ffosydd a chamu ymlaen i wneud eu marc ar y byd pêl-droed wedi'r rhyfel.

 

Arwr

 

Bydd Owain hefyd yn clywed hanes un o arwyr eraill Caerdydd a Chwpan FA 1927, George Latham, a'i gysylltiadau â'r Drenewydd cyn mynd ar drywydd un arall o feibion y dref ym Mhowys, Harry Beadles, a aeth ymlaen i gynrychioli Caerdydd, Lerpwl a Chymru. Roedd y pêl droediwr ifanc wedi dweud celwydd am ei oedran er mwyn ymuno â Band y Royal Welsh Fusiliers fel biwglwr.

 

"Roedd dod o hyd i'r holl hanesion a chlywed am yr holl bêl-droedwyr rhyngwladol hyn fu'n wynebu erchylltra'r rhyfel yn agoriad llygaid," meddai Owain. "Yn sicr, mae'n gwneud i rywun ddiolch i'r drefn na chafodd ei eni 100 mlynedd ynghynt."

 

Os oes gennych chi ddatganiad neu newyddion am eich sefydliad neu fusnes yna danfonwch y manylion atom ni ac fe wnawn ni rhoi'r gair ar led. E-bostiwch datganiad@lleol.cymru